FORMACIÓN DERMATOLÓGICA

Documentos relacionados
E.V.I.T.A.N.D.O A LAS UPP: ACRÓNIMO NEMOTÉCNICO PARA LA PREVENCIÓN DE LAS ÚLCERAS POR PRESIÓN SEGÚN LA EVIDENCIA

Askina Crónica. Apósitos. Gama de apósitos para el tratamiento de heridas cutáneas SHARING EXPERTISE

APÓSITOS DE CURA EN AMBIENTE HÚMEDO (CATIC) JUNIO/2013

APÓSITOS DE CURA EN AMBIENTE HÚMEDO (CATIC) OCTUBRE/2014

PROTOCOLO ATENCIÓN DE PACIENTES CON ÚLCERAS POR PRESIÓN

APÓSITOS DE CURA HÚMEDA:

PRODUCTOS ADJUDICADOS ACUERDO MARCO APÓSITOS (EXPTE 215/2011)

PRODUCTOS ADJUDICADOS ACUERDO MARCO APÓSITOS (EXPTE 215/2011)

MANEJO DE LAS ÚLCERAS POR PRESIÓN CONCEPTO TIME

UNIDAD DE ENFERMERÍA DERMATOLÓGICA, ÚLCERAS Y HERIDAS

Vendas y Apósitos. Askina Crónica Askina Clásica Histofreezer

PRESCRIPCIONES TÉCNICAS CONCURSO ABIERTO EXP HF-173/07 SUMINISTRO DE APÓSITOS PARA EL HOSPITAL FUENFRÍA

Guía Rápida Askina para el manejo de heridas

CORPITOL EMULSIÓN. Mölnlycke Healthcare ALGINATOS 3M TEGADERM ALGINATE 3M TEGADERM ALGINATE CINTA 3M ASKINA SORB CINTA

Sistema de cicatrización no invasivo y activo, que utiliza la presión negativa para curar heridas agudas y crónicas.

TIPOS DE APOSITOS Y MATERIALES MAS UTILIZADOS

Hydrosorb. Lote Medida Producto ofertado Referencia. Apósito placa de hidrogel hidratante no adhesivo. 5 x 7,5 cm Hydrosorb 5 x 7,

Úlceras arteriales en paciente en tratamiento con hemodiálisis

Mepilex Border. Casos clínicos

Uso de Apósitos con Plata en Heridas Infectadas

ATENCIÓN ENFERMERA LAS ÚLCERAS NEOPLÁSICAS

CUIDADO AVANZADO DE HERIDAS KENDALL

ÚLCERAS POR PRESIÓN;..Y AHORA, QUÉ APÓSITO UTILIZO? BEDSORES, OR DECUBITUS ULCERS. WHAT KIND OF DRESSING SHALL I USE NOW?

Antonio Doña. Mölnlycke Health Care Departamento Clínico

ENFERMERIA EN EL TRATAMIENTO DEL DOLOR EN HERIDAS CRONICAS. Autores: Joaquín Villar Oset. María Carmen Hidalgo García.

FILMS DE POLIURETANO

Cómo tratar las UPP en pediatría?

Pliego de prescripciones técnicas que rigen el concurso abierto Nº expediente: GCASU 13/2012 convocado por Gestión Sanitaria de Mallorca (GESMA) para

Colegiado nº 157 (Colegio Oficial de Podólogos de Castilla La Mancha)

Guía del Curso Especialista en Cuidado de las Úlceras por Presión y Heridas Crónicas

PROTOCOLO DE ACTUACIÓN FRENTE A LAS ULCERAS POR PRESIÓN

PROTOCOLO DE PREVENCIÓN ÚLCERAS POR PRESIÓN HOSPITAL DE LINARES

El suministro se efectuará para consumo interno en las Gerencias de Atención Especializada y Atención Primaria.

PRESCRIPCIÓN POR PRINCIPIO ACTIVO DE MEDICAMENTOS Y DE PRODUCTOS SANITARIOS POR DENOMINACIÓN GENÉRICA

Herida traumática. Supervisora de las Unidades de Traumatología y Neurocirugía Hospital Clínico de Valladolid

PROTOCOLO DEL TRATAMIENTO DE LAS ÚLCERAS POR PRESIÓN

I xornada galega. das feridas

A N E X O IV OSI BARAKALDO-SESTAO

DESCRIPCIÓN DEL CURSO

CUIDADOS A LOS PACIENTES CON ÚLCERAS POR PRESIÓN

CURACION PIE DIABETICO. E.U. CECILIA LEAL R. Enero 2017

Comfeel. Cuidado de heridas

ACTUALIZACIÓN Y PUESTA AL DÍA EN HERIDAS

PRESENTACION CLAVE DESCRIPCION PZA APOSITO DUODERM CGF 10 X 10 C/5 PZA PZA APOSITO DUODERM CGF 20X20 C/5 PZA PZA APOSITO DUODERM

Manejo racional de apósitos en heridas crónicas

Apósitos y Algodón. Envases ahorro compresas de gasa página 2.1. Tegaderm hidrogel página 2.4. Algodón página 2.7. Rollos Algodón página 2.

INCIDENCIA DE ÚLCERAS POR PRESIÓN EN LOS TALONES, EN PACIENTES DE RIESGO, TRAS LA APLICACIÓN DE UN PROTOCOLO DE

CONTRATO DE SUMINISTRO PROCEDIMIENTO ABIERTO OFERTA: VARIOS CRITERIOS DE ADJUDICACIÓN

Hospital a domicilio en el postoperatorio de cirugia arterial

ÚLCERAS POR PRESIÓN CUIDADOS DE ENFERMERÍA. XIV REUNIÓN DE G.E.I.H. INFECCIONES RELACIONADAS CON LA ASISTENCIA SANITARIA Madrid Noviembre 2008

Grado de conocimiento de enfermería de atención primaria sobre la cura en ambiente húmedo y el uso de apósitos.

Guía de Cuidados de Ulceras I Jornadas Castellano y Leonesas de Enfermería Vascular

DESGLOSES TEMA 27 ENFERMERÍA MÉDICO-QUIRÚRGICA DE DERMATOLOGÍA

ÚLCERAS TUMORALES. Luis Argüelles Otero C.S.Contrueces 26 Marzo 2014

PROPUESTA DEL PROGRAMA: FORMACIÓN Y ACTUALIZACIÓN SOBRE VIH/SIDA EN ATENCIÓN PRIMARIA: DIAGNÓSTICO PRECOZ Y ATENCIÓN INTEGRAL DEL PACIENTE

PREVENCIÓN ULCERAS O LESIONES POR PRESIÓN (UPP) EN PACIENTES HOSPITALIZADOS

INSTRUCIÓNS XERAIS PARA A FERRAMENTA DE AXUDA A CUMPRIMENTACIÓN DE SOLICITUDES.

PROCEDIMIENTO DE HIGIENE DE MANOS Y USO CORRECTO DE GUANTES

STERIMED FOAM apósitos de espuma estériles para heridas

PROTOCOLO PREVENCIÓN DE ÚLCERAS POR PRESIÓN

Universidad de Valladolid. Facultad de Enfermería

Estancias hospitalarias extras Tiempo de enfermería. Gastos material de cura. Invertir en prevención es sinónimo de ahorro

Apósitos y algodón. Compresas de gasa de 13 hilos 7,5 x 7,5 cm. Compresas de alginato de calcio. Cosmopor Estéril. Compresas de no tejido

PLIEGO DE ESPECIFICACIONES TÉCNICAS EXP. 321, 283 Y 401 CONCURSO ABIERTO HF-04/05 - ADQUISICION DE SUEROS, APÓSITOS Y ÁCIDOS GRASOS

Esparadrapos y Apósitos Adhesivos

PLAN DE FORMACIÓN. Departamento de Formación Laboratorios URGO S.L.U TEMÁTICAS: 1. DESBRIDAMIENTO. 2. COMPRESIÓN.

HERIDAS INFECTADAS Y PROTECCIÓN ANTIMICROBIANAS

Catálogo de Productos

PROTOCOLO CURA DE ÚLCERAS VASCULARES

5, , , ,1632 0, ,91316

HIGIENE DE MANOS Y USO CORRECTO DE GUANTES

Anexo II. Protocolos y guías de actuación sanitaria ante la violencia de género en las Comunidades Autónomas

Evidencias clínicas e intervenciones NIC para el cuidado de úlceras por presión

PREVENCION Y CUIDADOS LOCALES DE LAS ULCERAS POR PRESION 4ª Edición

DE BUENAS PRÁCTICAS RNAO PREVENCIÓN DE CAÍDAS Y LESIONES DERIVADAS EN PERSONAS MAYORES EN LOS BPSO ESPAÑOLES

DISEÑO E IMPLEMENTACIÓN PROTOCOLO DE PREVENCIÓN ULCERAS POR PRESIÓN EN SERVICIO MEDICINA CRITICA CLINICA DEL MAULE; IMPACTO POST IMPLEMENTACION

PE627A - Autorización de venda de produtos pesqueiros que non sexan obxecto de primeria venda en lonxa.

Productos para el cuidado de Lpp y heridas crónicas. Estrella Perdomo

OBJETO DEL ACUERDO MARCO

TALLER SENECA: 100 INDICADORES DE RIESGO EN LA ASISTENCIA EN LOS HOSPITALES

VADEMECUM DE PRODUCTOS, CON CÓDIGO UCL, PARA EL TRATAMIENTO DE LESIONES DEL CONCURSO CENTRALIZADO DE CONSELLERIA DE SANIDAD

ANEXO 3: MATERIAL Y PRODUCTOS PARA CURA DE HERIDAS CRONICAS

DOCUMENTO BÁSICO DE XESTIÓN INTRACENTRO DE RESIDUOS SANITARIOS

CONTINUIDAD DE CUIDADOS Y GRUPOS DE POBLACIÓN VULNERABLE Guías de actuación

Componentes para el tratamiento sistemático de las HERIDAS. Soluciones. Soluciones para lavado de heridas LAVANID 1/2. Gel para heridas LAVANID

GRUPOS DE REFERENCIA COMPETITIVA

Transcripción:

FORMACIÓ DERMATOLÓGICA PAEL DE Recomendaciones sobre la combinación de apósitos para la cura en ambiente húmedo RECOMMEDATIOS PAEL O THE COMBIATIO OF DRESSIGS FOR HEALIG I MOIST EVIROMET Autores: Ramón Delgado Fernández 1, María José Borrego Caro 2, María Jesús Díaz Rey 3 1. 2. 3. Enfermero. Coordinador de la Consulta de Cura en Ambiente Húmedo. Xerencia de Xestión Integrada de Ferrol. Enfermera. C.S. Fontenla Maristany. Xerencia de Xestión Integrada de Ferrol. Enfermera. C.S. arón. Xerencia de Xestión Integrada de Ferrol. Contacto: ramon.delgado.fernandez@sergas.es Recibido: 03 / 11 / 2013 Aceptado: 12 / 01 / 2014 Resumen El nuevo catálogo de productos para cura en ambiente húmedo disponible en Galicia, consta de 31 apósitos de distintas familias de productos, que frecuentemente son utilizados conjuntamente, combinándose entre sí. Para garantizar que dichas combinaciones sean adecuadas, hemos aplicado la técnica de búsqueda de consenso en el grupo nominal, para diseñar un póster y un algoritmo de decisión sencillo, en el que se establece la idoneidad de uso de todas las combinaciones posibles de los apósitos del catálogo, estableciendo 4 niveles de decisión (combinación adecuada, adecuada pero existen otras alternativas, generalmente inadecuada e inadecuada ) Todos estos resultados y recomendaciones de uso combinado, se plasman en el poster gráfico que se difunde a toda el Área Sanitaria, facilitando su implementación por parte de los profesionales, por lo que contribuye a garantizar la adecuada utilización de los apósitos del catálogo. Palabras Clave: herida, apósito, ambiente húmedo, cicatrización, catálogo. Abstract The new catalog of products to healing in moist environment available in Galicia consists of 31 dressings from different families of products, which are often used together, combined between if. To ensure that such combinations are appropriate, we have applied the technique of search for consensus in the nominal group, to design a poster and a simple decision algorithm, in the establishing the appropriateness of use of all possible combinations of the dressings of the catalog, considering 4 levels of decision (combination adequate, adequate but there are other alternatives, generally inappropriate and inappropriate ) All these results and recommendations of combined use are reflected in the graphic poster that is disseminated to all the Health Area, facilitating their implementation on the part of the professionals, by helping to ensure the proper use of the dressings of the catalog. Keywords: wound, dressing, moist environment, healing, catalog. Introducción La cura en ambiente húmedo (1-3) ofrece mejores resultados en el tratamiento de heridas y a un coste menor, que la cura tradicional. La unificación de criterios y establecimiento de líneas de actuación comunes, derivan en mejores resultados (3-9). Desde el mes de Septiembre de 2011 en la Comunidad Autónoma de Galicia se ha introducido un nuevo catálogo de productos para la cura en ambiente húmedo que consta de 31 apósitos de distintas familias de productos (Figura 1). Dado que se incorporan nuevos productos y algunos apósitos han cambiado con respecto al catálogo anterior, se establece un plan formativo específico para todo el personal asistencial, con el fin de optimizar y racionalizar la utilización de estos productos, tanto en prevención, como en tratamiento del deterioro de la integridad cutánea y tisular. Enferm Dermatol 2014; (8)21 15

FORMACIÓ DERMATOLÓGICA Las características de la heridas (10-15), como exposición a presión, cizalla, fricción, o humedad, el nivel de exudado, olor, cavitación, estado de la piel perilesional, presencia o no, de tejido necrótico y sus características, entre otras circunstancias van a ser determinantes a la hora de indicar los materiales idóneos para el tratamiento de esa lesión. Por ello es indispensable: Conocer las características de cada apósito o producto destinado tanto a la prevención, como a la cura de heridas. Saber identificar los signos que aparecen en las heridas, así como los tipos de tejido y características específicas que pueden encontrarse. Tener conciencia de que se debe individualizar el tratamiento de cada herida en función de las características y circunstancias del paciente. Valorar la herida en cada cura para detectar los cambios producidos y establecer con rigor tanto la frecuencia de las curas, como que productos debemos utilizar. Con el nuevo catálogo disponemos de apósitos con diversas formas, materiales y propiedades: Mallas, apósitos con carbón, hidrofibras, alginatos, hidrocoloides, espumas hidropoliméricas e hidrocelulares, o apósitos que combinan en uno solo, algunas de las tecnologías anteriores. Es frecuente que los profesionales recurran a la utilización conjunta de varios productos (13) para tratar una misma herida, aunque no siempre los estén combinando adecuadamente, por lo que urge determinar cuáles serían susceptibles de poder ser utilizados conjuntamente y cuáles no pueden combinarse entre sí (algunas combinaciones usadas no son lógicas, ni adecuadas). Para abordar este problema, se distribuyen los 31 apósitos del catálogo en dos grupos específicos: 1. s Primarios: Aquellos cuya superficie entra en contacto intimo con el lecho de la lesión. 2. s Secundarios: Aquellos cuya estructura aísla la herida del exterior, estableciendo una barrera semipermeable o impermeable. Si bien cualquiera de los 31 apósitos del catálogo del SERGAS puede actuar como apósito primario, sólo algunos tienen la película impermeable que condicionaría no poder ser combinado con otro producto que también la posea. Por lo que nos planteamos como objetivo, establecer las posibles combinaciones (idoneidad de uso), entre los distintos apósitos del catálogo para cura en ambiente húmedo del SERGAS, como medio para poder garantizar un uso adecuado de los mismos. Material y Método Estudio descriptivo de revisión bibliográfica en las principales bases de datos, sobre características y uso adecuado de los apósitos y revisión de la ficha técnica de cada uno de los apósitos del catálogo de cura en ambiente húmedo del SERGAS. Diseño y elaboración de un póster y algoritmo de decisión sencillo, aplicando la técnica de búsqueda de consenso en el grupo nominal, tras la identificación de las propiedades que condicionan el posible uso combinado de los diferentes apósitos del catálogo. Resultados Se divide el total de apósitos, en función de sus características en SECUDARIOS y PRIMARIOS, para de este modo correlacionarlos (técnica de grupo nominal) entre ellos en base a su posible combinación con cada uno de los del otro grupo (los primarios, con los secundarios), dando lugar a una tabla de 19 x 12, en la que las posibilidades de análisis serán considerar ADECUADA o IADECUADA cada una de estas combinaciones atendiendo a la naturaleza del producto y a la subjetividad tanto de la indicación como de la experiencia de uso. Los 4 niveles de decisión, que se identifican con pictogramas de una mano, se reflejan a continuación: Combinación adecuada. Pueden usarse conjuntamente. Combinación adecuada, pero existe otra alternativa más adecuada. Combinación generalmente inadecuada, pero debe valorarse cada situación particular. Combinación inadecuada; no deben usarse conjuntamente esos productos. El 1,9% de las combinaciones se establecieron por unanimidad. Dos de los apósitos secunda- 16 Enferm Dermatol 2014; (8)21

CÓDIGO SERGAS Denominación en Catálogo / SUMAP Características ome comercial Medidas Custo unidade Imaxe CÓDIGO SERGAS Denominación en Catálogo / SUMAP Características ome comercial Medidas Custo unidade Imaxe Asistencia Sanitaria Servizo Galego de Saúde 025653 Hidroxel 025655 Extrafino 2,16 de protección fino 025664 de protección fino 025665 de hidroxel 12,5 x 12,5 cm 061609 02565 1,19 2,0 elial Sacro 3,24 anulación HIDROCOLOIDES C. Crítica / ección de carbón e prata 10,5 x 10,5 cm Tipo de tecido no leito da ferida Indicado en feridas fedorentas Debe humectarse se hai pouco exsudado Control da carga bacteriana Actisorb Plus 25 10,5 x 10,5 3,21 CARBÓ de alta absorción 025666 00994 de alta absorción con rebordo sacro con rebordo 15x 18 cm 02560 Favorecen o desbridamento, a cicatrización e o confort Absorción e retención de exsudado on aplicar directamente en contacto con estruturas óseas, músculo ou tendóns, nin en feridas infectadas ou de tuberculose, sífilis ou micose Aplicar sobresaíndo dos bordos da lesión, de xeito que cubra polo menos de 1 a 3 cm de pel íntegra acelar Protección da pel en zonas de rozamento ou fricción Favorecen o desbridamento, a cicatrización e o confort on aplicar directamente en contacto con estruturas óseas, músculo ou tendóns, nin en feridas infectadas ou de tuberculose, sifilis ou micose Hidrocoll Thin 1,18 3 envase 15 É transparente Proporcionan humidade ao leito da ferida Favorecen o desbridamento En cavidades encher ata o 5% do seu volume Comfort 12,5 x 12,5 1,61 HIDROXELES Gel 15 gr. 1,60 HIDROCOLOIDE FIO ecrótico de Alxinato de calcio 10 X 10 cm Alta absorción de exsudado Retén exsudado e mantén a humidade no leito ulceral Efecto hemostático En cavidades, encher ata o 5% do seu volume Algisite M 2 ALXIATO 2 x 45 2,26 n/adhesivo 00991 025669 n/adhesivo cinta Alta absorción e retención do exsudado, incluso baixo presión Manteñen a humidade na lesión Pódense usar en feridas infectadas (miniminizan a colonización bacteriana no leito das feridas) En cavidades, encher ata o 5% do volume, nas demais feridas colocar sobresaíndo polo menos 1 cm dos Efecto hemostático 2,81 FIBRAS COLOIDES 025661 s/adhesivo Allevyn on Adhesive 4,44 Íntegro /ema 025659 s/adhesivo Askina Foam 1,31 O ADHESIVAS 9x9 1,50 14,3 x 15,6 2,14 22,2 x 19 5,30 Sacrum 4,66 Tielle Heel Plus 4,22 025663 on interfire con outros tratamentos Favorece epitelización 14 Mepitel One 9 x 10 3,9 051119 Lámina Silicona 9 x 10 cm 029950 Lípido coloide Reducen a dor e as adherencias on se recomendan en feridas infectadas Favorece o desbridamento, a cicatrización e o confort 0,9 Pode recortarse 020854 028848 Ag 4,41 Precisa suxeicción 02510 Silicona Autoadhesivo 2,00 03349 de prata alta absorción 061612 c/prata en malla 12 x 10 cm 046814 n/adhesivo c/prata cinta 2 x 45 cm 061613 Silicona autoadhesivo c/prata 022928 Bioactivo c/carga iónica 9,5 x 9,5 cm 048305 Formador xel n/adhesivo 028445 3 Hemostático absorbible de coláxeno 6,5 x 6,5 cm Utilizar só en feridas con sospeita de atraso na cicatrización por acción das metaloproteasas de matriz (MPM), unha vez descartadas outras causas on utilizar en feridas infectadas É biodegradable (desaparece na lesión) Promogram 6,5 x 6,5 6,43 Inhibidor MPM 14 x 14 cm 053568 Xelificación en contacto co exsudado e retención, incluso baixo presión Pola súa composición substitúen á posible combinación doutros apósitos Aplicar sobresaíndo dos bordos da lesión Tielle Xtra 3,61 COMBIADOS Versiva XC 14 x 14 3,8 Deben utilizarse só en feridas con atraso na cicatrización, non xustificado por outras causas on utilizar en feridas infectadas Trionic 9,5 x 9,5 2,80 BIOACTIVO on pode on precisa on ten Silicona 02505 4,41 BAIXA ADHERECIA Deben utilizarse só en feridas infectadas ou criticamente colonizadas. Reavaliar a súa necesidade despois de 15 días Eliminan a dor e mal olor ao reducir a carga bacteriana on utilizar en caso de hipersensibilidade, nin en pacientes que se vaian someter a Resonancia Magnética uclear on se deben empregar conxuntamente con antisépticos, ou produtos enzimáticos (colaxenasas) En cavidades, encher ata o 5% Ag 2 x 45 3,24 PRATAS Ag 5,83 061611 Calcañar 26,5 x 20 cm Cantidade de exsudado Sacro 18 x 18 cm Precisa de apósito secundario 18 x 18 cm Ag 12 x 10 1,94 061610 14,3 x 15,6 cm Límite de días de permanencia 02453 9 x 9 cm MALLAS ou ITERFASES Calcañar 10,5 x 13,5 cm Alta absorción de exsudado Reteñen exsudado e manteñen a humidade no leito ulceral Pódense utilizar como apósito primario ou secundario (enriba de alxinatos, hidrofibras, apósitos bioactivos, de prata, carbón ou inhibidores de metaloproteasas de matriz - MPM) Aplicar sobresaíndo dos bordos da lesión, sobre pel íntegra Allevyn Heel 4,84 ADHESIVAS ESPUMAS DE POLIURETAO Catálogo de produtos Cura en ambiente húmido Delgado-Fernández R. et al. Panel de recomendaciones sobre la combinación de apósitos para la cura en ambiente húmedo. Figura 1 Enferm Dermatol 2014; (8)21 1 Depósito Legal: C 285-2011

FORMACIÓ DERMATOLÓGICA Consulta CAH Algisite M cinta AG AG cinta s primarios Fibra Fibra con plata Malla Mepitel One Malla con plata Plata Carbon Lib. Iones Inh. MMPs Actisorb Plus Hidrogel Amorfo Trionic Promogran Gel s secundarios 2,0218 2,8080 2,252 5,8320 3,2400 0,920 3,944 1,9440 3,2184 2,8080 6,4368 1,6092 Hidrogel placa Comfort 1,6092 Hydrocoll Thin 1,1880 fino extrafino Gel 2,1600 1,1880 Gel 2,000 Gel 3,2400 Askina Foam 1,3165 Espuma no adhesiva Allevyn n/adhesive 4,4410 o o Allevyn Heel 4,840 Espuma adhesiva 1,5000 2,1400 prata prata 5,3000 Tielle Heel Plus 4,2228 4,4116 Espuma Baja 2,001 Sacrum 4,6699 plata AG 4,4116 adhesivo Versiva XC 3,800 o adhesivo Tielle Xtra 3,6180 Alternativa Es una combinación adecuada Es una combinación adecuada, pero hay una alternativa idonea Generalmente es una combinación inadecuada, pero debe valorarse por la situación particular Es inadecuada, debe descartarse el uso conjunto de los productos Cualquier otra combinación que no aparezca reflejada debe considerarse inadecuada Figura 2 18 Enferm Dermatol 2014; (8)21

Delgado-Fernández R. et al. Panel de recomendaciones sobre la combinación de apósitos para la cura en ambiente húmedo. rios se definen como O combinables y otros se establecen como combinables con todos los apósitos primarios. En el 28,1% de las situaciones, no hubo unanimidad, por lo que la decisión sobre la posible combinación, se tomó por consenso dentro del grupo nominal Una vez elaborado el póster (Figura 2) con el algoritmo de decisión, se incorporó en los cursos de formación continuada en deterioro de la integridad cutánea y tisular de la Xerencia de Xestión Integrada de Ferrol y se distribuyó a todo el personal asistencial (unidades de enfermería de hospitalización y centros de salud de atención primaria), para su conocimiento e implementación. Conclusiones Algunas de las situaciones y condiciones particulares de cada caso/paciente podrían determinar que haya que considerar adecuadas ciertas combinaciones que en otras situaciones no serían lógicas; por ello se deben analizar concienzudamente cada caso. Aunque la máxima: Generalmente un único apósito secundario es más que suficiente, sería importante estudiar comparativamente, las mejoras reales que se obtienen al utilizar una combinación, contra el uso individual de un solo apósito secundario o incluso ante la elección de otro secundario u otra combinación diferentes. El hecho de que estos resultados se hayan plasmado como recomendaciones de uso en un poster gráfico y que este se hay difundido a toda el Área Sanitaria de Ferrol, facilitan su buena aceptación y su implementación, por lo que ha contribuido a mejorar la utilización de los apósitos. COFLICTO DE ITERESES: Los autores declaran que no tienen ningún conflicto de intereses y que no han recibido ningún tipo de subvención para la realización de este panel. BIBLIOGRAFÍA 1. 2. 3. 4. 5. 6.. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. Delgado R, Pérez A, Rodríguez FJ, Carregal L, Gonzalez R, Souto E, García, Fontenla LM, Ananín C. Manual de Prevención y Tratamiento de Úlceras por Presión. Santiago de Compostela: Servizo Galego de Saúde. Xunta de Galicia; 2005. Rueda López, J, Armans, E, Arantón Areosa, L. Principios de la cura en ambiente húmedo. Madrid: SPA; 2008. upo acional para el Estudio y Asesoramiento en Úlceras por Presión y Heridas Crónicas (GEAUPP). Directrices generales sobre el tratamiento de las úlceras por presión. Logroño: GEAUPP; 2003. Romeo S, García RS, Lacida M, Pérez RM, (coordinadores). Guía de práctica clínica para la prevención y el tratamiento de las úlceras por presión. Sevilla: Servicio Andaluz de Salud. Consejería de Salud. Junta de Andalucía; 200 Tomás Vidal AMª (coordinadora). Prevención y tratamiento de las úlceras por presión (Guía de práctica clínica). Govern de les Illes Balears. Conselleria de Salut i Consum. Servei de Salut; 200. Arantón Areosa L, Beaskoetxea Gómez P, Bermejo Martínez M, Capillas Pérez R, García Collado F, Segovia Gómez T, et al. Guía Práctica Ilustrada: Tratamiento de Heridas. Madrid: Edimsa; 2008. Sánchez Lorente MªM (coordinadora). Guía de práctica clínica de enfermería: prevención y tratamiento de úlceras por presión y otras heridas crónicas. Valencia: Generalitat Valenciana. Conselleria de Sanitat; 2008. Arantón Areosa, L; Bermejo Martínez, M; Manzanero López, E; Salvador Morán MJ; Segovia Gómez, T. Guía Práctica Ilustrada: Ulceras por presión. Ed MAYO, 2010. Madrid. Avilés MJ, Sánchez MM, (coord.). Guía de Práctica Clínica para el cuidado de personas con úlceras por presión o riesgo de padecerlas. Valencia: Generalitat valenciana. Conselleria de Sanitat, 2012. European Pressure Ulcer Advisory Panel and ational Pressure Ulcer Advisory Panel. Prevention and treatment of pressure ulcers: quick reference guide. Washington DC: ational Pressure Ulcer Advisory Panel; 2009. Instituto Joanna Briggs. Lesiones por presión 1ª parte: prevención de las lesiones por presión. Best Practice 199; 1(1):1-6 Instituto Joanna Briggs. Lesiones por presión 2ª parte: Manejo de los Tejidos Dañados por la Presión. Best Practice 199; 1(2):1-6 Villar Rojas AE, Villar Hernández AR, Díaz Mateos M. Descripción de una nueva combinación de técnicas para el desbridamiento de heridas crónicas. Gerokomos [online]. 2010; 21(1):44-.(consulta: 15/09/2013). Disponible en: http://dx.doi.org/10.4321/ S1134-928X201000010000 Palomar Llatas F, Fornes Pujalte B, Muñoz Mañez V, Lucha Fernández V, Díez Fornes P, Chover E, anell Hernandez E, et al. Protección contra la humedad en pacientes incontinentes encamados. Enferm Dermatol. 2009; 3(): 14-9. Rumbo Prieto JM, coordinador. Cuidados y Registros de Enfermería en la Prevención y Tratamiento del Deterioro de la Integridad Cutánea y Tisular. Madrid: DAE, SL; 2011. Enferm Dermatol 2014; (8)21 19